Historische akkerbouw

Geschiedenis en weetjes

Het drieslagstelsel

In de middeleeuwen verdeelden veel dorpen in Europa hun akkerland in drie grote open velden. Het ene veld kreeg wintergraan, zoals tarwe of rogge, het tweede zomergewassen, zoals gerst, haver, erwten en bonen, en het derde lag braak. Op het braakveld graasde het vee, dat de grond meteen bemestte. Elk jaar schoof de rol een veld op. Zo was twee derde van het land in gebruik, in plaats van de helft bij een tweeslag.

• Elke boer had stroken in alle drie de velden, zodat goede en slechte grond eerlijk verdeeld was.
• In Laxton in Engeland worden de velden nog steeds zo gebruikt, als laatste dorp met een echt open-veldsysteem.
• In Drenthe heten de oude open akkers bij het dorp de es. Dorpen als Orvelte liggen nog aan zo'n es.

Rug en voor

Een zware ploeg keert de grond steeds naar één kant. Door eeuwenlang heen en weer te ploegen vanaf het midden van een strook ontstond een bolle rug met aan beide kanten een voor. De voren voerden het regenwater af, zodat de rug droog genoeg bleef. In de Engelse Midlands zie je die golvende weilanden nog op veel plekken, vooral als de zon laag staat.

• Veel stroken lopen in een flauwe omgekeerde S. Dat komt doordat de ploeger met zijn lange span ossen al vroeg begon te draaien.
• Aan het eind van de stroken lag de kopakker, waar de ploeg kon keren.

Celtic fields

Celtic fields zijn kleine, bijna vierkante akkertjes uit de late bronstijd, de ijzertijd en de Romeinse tijd. Tussen de akkers liggen lage wallen van aarde en stenen die zich in de loop van de tijd langs de randen ophoopten. Van bovenaf lijkt het patroon op een honingraat; in Nederland heten ze daarom raatakkers.

• De naam celtic fields bedacht de Britse archeoloog O.G.S. Crawford in de jaren twintig. Ze zijn niet per se door Kelten gemaakt.
• In Nederland liggen goed bewaarde raatakkers op de Veluwe en in Drenthe, vaak onder bos of heide.
• Op kaarten van hoogtemetingen met lasers zijn veel nieuwe raatakkers ontdekt die je vanaf de grond bijna niet ziet.

Romeinse centuriatie

De Romeinen verdeelden veroverd of nieuw land in een strak raster. Landmeters zetten met een groma rechte lijnen uit: de decumanus en de cardo, en daarlangs om de 20 actus een weg. Zo ontstonden vierkante centuriae van ongeveer 710 bij 710 meter. Het land ging vaak naar oud-soldaten.

• Een actus is 120 Romeinse voet, ongeveer 35,5 meter. In deze tool is één blok één actus.
• In de Povlakte in Italië, langs de Via Aemilia, volgen wegen, sloten en kavelgrenzen nog steeds het Romeinse raster.
• Ook in Tunesië en Kroatië zie je vanuit de lucht nog Romeinse kavels.

Rijstterrassen

Op steile hellingen in Azië maakten boeren terrassen die precies de hoogtelijnen volgen, zodat elk terras vlak is en water kan vasthouden. Water stroomt van terras naar terras naar beneden. De rijstterrassen van de Filipijnse Cordilleras, gebouwd door de Ifugao rond Banaue, staan sinds 1995 op de werelderfgoedlijst. De terrassen van de Hani in Yuanyang in China volgden in 2013.

• Boven de terrassen van de Ifugao ligt bos dat het regenwater vasthoudt en langzaam aan de terrassen geeft.
• In de winter staan de Hani-terrassen onder water en spiegelen ze de lucht.
• De randen van de terrassen zijn kleine dijkjes van steen of klei, die het water op het terras houden.

Hollandse polders

In de middeleeuwen ontgonnen boeren de veengebieden van Holland en Utrecht met lange, smalle kavels tussen sloten. Door het afwateren klonk het veen in en zakte het land, tot het lager lag dan het water eromheen. Molens moesten het water toen omhoog malen, over de dijk in de boezem. Later werden hele meren drooggemalen, zoals de Beemster in 1612, met een strak raster van wegen en kavels.

• De Beemster is sinds 1999 werelderfgoed, net als de molens van Kinderdijk sinds 1997.
• Molenmaker Jan Adriaanszoon Leeghwater hielp bij het droogmaken van de Beemster.
• Langs veel sloten staan knotwilgen. Hun wortels houden de slootkant vast en de takken werden gebruikt voor manden en hekken.

Azteekse chinampa's

Rond Tenochtitlan, het huidige Mexico-Stad, legden de Azteken in de ondiepe meren lange akkerbedden aan van modder en planten, met kanalen ertussen. Ze heten chinampa's. Op de randen plantten ze hoge, smalle wilgen, de ahuejotes, waarvan de wortels de bedden vasthouden. Omdat het water altijd dichtbij is, konden ze meerdere keren per jaar oogsten.

• In Xochimilco, in het zuiden van Mexico-Stad, worden chinampa's nog steeds gebruikt en varen bootjes door de kanalen.
• Xochimilco staat sinds 1987 samen met het oude centrum van Mexico-Stad op de werelderfgoedlijst.
• Maïs, bonen en pompoen groeiden er vaak samen. In Minecraft staan tarwe, bieten en pompoenen ervoor in.

Bekkenirrigatie langs de Nijl

In het oude Egypte trad de Nijl elk jaar buiten zijn oevers. Boeren verdeelden het land in bekkens met aarden dijken. Het water bleef wekenlang staan, liet vruchtbaar slib achter en werd daarna afgelaten, waarna er gezaaid werd. De Egyptenaren hadden zelfs drie seizoenen die bij de rivier hoorden: overstroming, groei en oogst.

• Met een shadoef, een lange hefboom met een emmer en een tegengewicht, haalden mensen water uit de rivier. Hij staat al afgebeeld in oude Egyptische graven.
• Met nilometers mat men hoe hoog het water stond, om de oogst en de belasting te schatten.
• Sinds de Aswandam in 1970 klaar was, overstroomt de Nijl niet meer elk jaar.

Moray

Moray ligt hoog in de Andes bij Cuzco, in Peru. De Inca's bouwden er ronde terrassen die als een amfitheater in een kom zakken. Tussen boven en onder verschilt de temperatuur flink. Daarom denken veel onderzoekers dat de Inca's er gewassen uitprobeerden onder verschillende omstandigheden, al weet niemand het zeker.

• In de muren steken stenen naar buiten die samen een trap vormen: vliegende trappen.
• De Inca's legden ook langs gewone hellingen terrassen aan, de andenes, met kanalen voor water.
• Aardappels komen uit de Andes. Er zijn daar duizenden soorten.