Lantaarns en straatdecor

Zo wordt het berekend

Geschiedenis en weetjes

Straatverlichting: van olielamp tot LED

Lange tijd was het 's nachts op straat gewoon donker. Wie buiten moest, nam een fakkel of een lantaarn mee. In de 17e eeuw kregen steden vaste straatlantaarns op olie. In Amsterdam ontwierp de schilder en uitvinder Jan van der Heyden rond 1669 een verbeterde olielamp, en de stad kreeg daarna als een van de eersten een heel net van straatlantaarns. In de 19e eeuw kwam gaslicht, rond 1900 elektrisch licht, en tegenwoordig zijn de meeste nieuwe straatlampen LED.

• In Londen brandde in 1807 op Pall Mall al gasverlichting op straat.
• Gaslantaarns werden elke avond aangestoken door een lantaarnopsteker. De dwarsarmpjes onder veel Victoriaanse lampen waren handig om zijn ladder tegenaan te zetten.
• Parijs wordt vaak de Lichtstad genoemd, mede door zijn vroege en uitgebreide straatverlichting.
• Moderne LED-lampen kun je dimmen en richten, zodat er minder licht naar de sterrenhemel lekt.

Japanse stenen lantaarns (tōrō)

Tōrō zijn stenen of bronzen lantaarns die via China en Korea naar Japan kwamen. Eerst stonden ze bij boeddhistische tempels en shintoschrijnen, waar ze een lichtje als offer droegen. Later werden ze een vast onderdeel van Japanse tuinen. De delen hebben elk een naam: voet, zuil, platform, lichtkamer, dak en knop.

• Bij het Kasuga-schrijn in Nara staan ongeveer drieduizend lantaarns. De kasuga-vorm is naar dit schrijn genoemd.
• Yukimi betekent sneeuw kijken: het brede dak vangt een mooi laagje sneeuw.
• De beroemde Kotoji-lantaarn in de Kenroku-en-tuin in Kanazawa staat op twee poten van ongelijke lengte.

Banken, putten en marktkramen

De Romeinen maakten al stenen banken in een halve cirkel, de exedra, waar mensen bij elkaar zaten om te praten. Openbare parkbanken werden gewoon in de 19e eeuw, toen steden grote parken aanlegden. Voordat er waterleiding was, haalde iedereen water uit een put op het plein, met een emmer aan een touw of ketting en vaak een windas met een slinger. Markten werden in de middeleeuwen pas echt belangrijk als een stad marktrecht kreeg van de heer of de vorst.

• De put was vaak de plek waar het dorpsnieuws werd uitgewisseld.
• Een dakje op een put hield bladeren en vuil uit het water.
• Gestreepte luifels op markten zijn opvallend, zodat je een kraam van ver herkent.

Brievenbussen, klokken en wegwijzers

De Britse rode brievenbuszuil verscheen in 1852 eerst op het eiland Jersey. De schrijver Anthony Trollope, die bij de post werkte, had het idee in Frankrijk gezien. In de Verenigde Staten kregen boeren op het platteland vanaf 1896 post aan huis, en daar hoort de bus op een paal met een vlaggetje bij. Straatklokken werden vaak neergezet door juweliers en banken, als reclame en als handige tijdwijzer voor iedereen. Wegwijzers met armen staan al eeuwen langs wegen, in Engeland heten ze fingerposts.

• Een tijd lang waren veel Britse zuilbussen groen. Rood werd pas later de vaste kleur.
• Het vlaggetje op een Amerikaanse brievenbus laat de postbode zien dat er post mee moet.
• Voor iedereen een horloge had, keek je op de straatklok of de kerktoren hoe laat het was.

Wachthokjes en muziektenten

Met de paardentram en later de elektrische tram kwamen er in de 19e eeuw vaste haltes, vaak met een houten wachthuisje. Muziektenten werden populair in 19e-eeuwse stadsparken. Fanfares en orkesten speelden er op zondagmiddag, en het dak met de open zijkanten droeg het geluid naar alle kanten.

• In veel Nederlandse dorpen en steden staat nog een muziektent uit die tijd.
• Een achthoekige vorm is makkelijk te bouwen en klinkt naar alle kanten ongeveer even goed.
• Glazen bushokjes zijn een vrij nieuwe uitvinding van de 20e eeuw.