Opslag en pakhuizen

Geschiedenis en weetjes

Voor er vrachtwagens en koelcellen waren, moest alles wat een stad of klooster nodig had ergens droog, koel en veilig liggen. Daarom zie je overal ter wereld dezelfde slimme trucs terug: hoog bouwen, lucht eronder, dikke muren en een kelder.

Grachtenpakhuizen in Amsterdam

In de Gouden Eeuw (17e eeuw) bouwden Amsterdamse kooplieden honderden pakhuizen langs de grachten en op de Westelijke Eilanden. Daar lagen graan, hout, specerijen, tabak en andere handelswaar. Een pakhuis is smal en diep, met op elke verdieping een laaddeur recht boven de vorige en bovenin een hijsbalk met katrol. Schepen meerden voor de deur aan en de lading ging met een touw recht omhoog naar de juiste zolder.

• Veel Amsterdamse gevels hellen een beetje naar voren. Dat heet "op vlucht bouwen": zo stoot een last aan het touw minder snel tegen de gevel.
• Pakhuizen hadden vaak luiken in plaats van veel glas. De goederen hadden geen daglicht nodig en luiken waren goedkoper en veiliger.
• Pakhuizen kregen vaak een naam, die op de gevel stond. Zo wist een schipper meteen waar hij moest zijn.
• Tegenwoordig zijn de meeste grachtenpakhuizen woningen of kantoren, maar de hijsbalken worden nog steeds gebruikt om meubels naar binnen te takelen.

Bryggen in Bergen

Bryggen is de oude kade van Bergen in Noorwegen. Vanaf de 14e eeuw tot in de 18e eeuw had de Duitse Hanze er een handelskantoor. Kooplieden ruilden er gedroogde vis (stokvis) uit Noord-Noorwegen tegen graan en andere waren. De houten pakhuizen staan met hun smalle gevels naar het water, in lange rijen langs gangetjes met galerijen.

• Bryggen is vaak afgebrand. Na de grote brand van 1702 werd het weer opgebouwd op de oude manier, en die gebouwen staan er nog.
• Bryggen staat sinds 1979 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.
• In de houten pakhuizen mocht geen vuur branden. Verwarmen en koken deed men in aparte stenen ruimtes achter de gebouwen.

Tiendschuren

In de middeleeuwen moesten boeren een tiende deel van hun oogst afstaan aan de kerk: de tiende. Kloosters en kerken bewaarden dat graan in enorme schuren. Bekende voorbeelden zijn Great Coxwell en Bradford-on-Avon in Engeland en de abdijschuur van Ter Doest bij Lissewege in België. Veel van deze schuren waren eigenlijk de grote graanschuren van een kloosterhoeve.

• De grote deuren tegenover elkaar lieten een kar met hooi of schoven naar binnen rijden. Op de dorsvloer ertussen werd het graan gedorst, en de tocht tussen de deuren blies het kaf weg.
• Steunberen vangen de duw van het zware houten dak en van de muren op.
• De smalle spleten in de muren lieten lucht binnen, zodat het graan niet ging schimmelen.

Romeinse horrea

Een horreum (meervoud horrea) is een Romeins pakhuis. De stad Rome had er tientallen, want er moest graan uit onder meer Egypte en Noord-Afrika worden opgeslagen voor de inwoners. De Horrea Galbana in Rome en de horrea in de havenstad Ostia waren gebouwd rond een binnenplaats met rijen kamers. In legerkampen, zoals langs de Muur van Hadrianus, stonden lange smalle graanschuren met steunberen.

• De vloer lag op pijlertjes of lage muurtjes. Door gaten in de buitenmuur stroomde lucht onder de vloer, zodat het graan droog en koel bleef.
• Een verhoogde vloer hield ook ratten en muizen tegen.
• Een berg graan duwt naar buiten tegen de muren. Daarom kregen graanschuren in forten dikke muren en steunberen.
• Bij Housesteads en Corbridge in Noord-Engeland kun je de fundamenten van zulke graanschuren nog zien.

Stabbur, hórreo en paddenstoelstenen

In Noorwegen bewaarde een boerderij haar voedsel in een stabbur: een houten voorraadschuur op palen. Onder lag het eten, zoals gedroogd vlees en plat brood, boven vaak kleding en kostbaarheden. In Galicië en Asturië in Spanje en in Noord-Portugal staan hórreos en espigueiros: graanschuren op stenen poten met platte stenen kappen. In Engeland zette men graanschuren op paddenstoelvormige staddle stones.

• Al deze gebouwen werken op dezelfde manier: muizen kunnen tegen de poot op klimmen, maar niet ondersteboven langs de overstekende kap.
• In Galicië staan nog tienduizenden hórreos. Op het dak staat vaak een kruis aan de ene kant en een sierpunt aan de andere.
• De spleten in de wanden van een hórreo laten de wind door, zodat maïs en graan kunnen drogen.
• Oude stabburs kun je zien in openluchtmusea zoals het Norsk Folkemuseum in Oslo en Maihaugen in Lillehammer.
• Losse paddenstoelstenen staan nu vaak als versiering in Engelse tuinen.

Kelders en wijnkelders

Middeleeuwse kooplieden in steden als Lübeck, Tallinn, Brugge en Deventer bouwden hun pakhuizen op gewelfde kelders. Onder de grond is het het hele jaar ongeveer even koel, en een stenen gewelf draagt het gewicht van het huis en brandt niet. Wijn en bier rijpen het best in zo'n koele, vochtige ruimte. In de Champagnestreek liggen flessen in oude krijtgroeven diep onder de grond.

• Een tongewelf duwt naar opzij. Daarom zijn de muren eronder dik en liggen meerdere gewelven naast elkaar tegen elkaar aan.
• In het slot van Heidelberg ligt het Grote Vat uit 1751, een van de grootste wijnvaten ter wereld.
• Kelders hadden vaak een eigen trap of luik vanaf de straat, zodat vaten niet door het huis gerold hoefden te worden.

Arsenalen en tuighuizen

Een arsenaal of tuighuis is een opslagplaats voor wapens, kanonnen en scheepsuitrusting. Het Arsenaal van Venetië was in de middeleeuwen en de renaissance een enorme scheepswerf en wapenopslag in één. In Amsterdam bouwde de admiraliteit in 1656 's Lands Zeemagazijn, waar nu het Scheepvaartmuseum zit. Het Landeszeughaus in Graz bewaart nog steeds duizenden harnassen en wapens uit de 17e eeuw.

• In Venetië werkten duizenden mensen in het Arsenaal. Er wordt verteld dat ze in één dag een hele galei konden afbouwen.
• Arsenalen kregen vaak een prachtige poort met beelden en een fronton, om te laten zien hoe machtig de stad was.

Zoutpakhuizen

Zout was eeuwenlang heel waardevol, omdat je er vis en vlees mee kon bewaren. Uit Lüneburg ging zout over de Oude Zoutroute naar Lübeck en vandaar over de Oostzee. Aan de rivier de Trave in Lübeck staan nog de Salzspeicher, een rij gevels van zoutpakhuizen uit de 16e tot 18e eeuw. In Regensburg staat bij de Stenen Brug de grote Salzstadel uit het begin van de 17e eeuw.

• Zout trekt vocht aan en wordt dan hard en klonterig. Een zoutpakhuis moest dus vooral droog en goed geventileerd zijn.
• Een steil dak gaf veel extra zolders boven op het gebouw, met kleine luikjes voor de wind.