Aziatische bouw

Geschiedenis en weetjes

China: hofhuizen in Peking

Een siheyuan is een hofhuis met vier gebouwen rond een binnenplaats. De naam betekent ongeveer 'vierzijdige hof'. In Peking stonden ze in de smalle steegjes, de hutongs. De meeste bewaarde huizen komen uit de Ming- en Qing-tijd (1368 tot 1912). De hoofdhal lag aan de noordkant en keek naar het zuiden, naar de zon. Daar woonden de oudsten van de familie.

• De poort zit vaak in de zuidoosthoek en niet in het midden. Daarachter staat een schermmuur, zodat je vanaf de straat niet naar binnen kijkt.
• Rijkere huizen hadden twee of meer binnenplaatsen achter elkaar, gescheiden door een sierpoort.
• Veel hutongs zijn gesloopt, maar rond de Trommeltoren en Nanluoguxiang kun je ze nog zien.

China: tulou in Fujian

Tulou zijn grote ronde of vierkante woonburchten van aangestampte aarde in de bergen van Fujian. Ze werden gebouwd door Hakka- en Minnan-families, vooral vanaf de 17e eeuw. Een hele familie woonde samen achter één dikke muur met maar één poort. Beneden waren keukens, daarboven opslag en bovenin de slaapkamers.

• Sinds 2008 staan 46 tulou samen op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.
• Chengqi Lou uit 1709 heeft vier ringen in elkaar en wordt de koning van de tulou genoemd.
• Ramen zitten alleen hoog in de muur. Zo was het gebouw beneden goed te verdedigen.
• In het midden staat vaak een voorouderhal, de plek voor feesten en herdenkingen.

China: de Verboden Stad en tuinen

De Verboden Stad in Peking werd gebouwd van 1406 tot 1420 en was bijna 500 jaar het paleis van de keizers. De grootste hal is de Hal van de Opperste Harmonie. Die staat op een terras van wit marmer met drie lagen en heeft een dubbel schilddak met gele pannen. Geel was de kleur van de keizer.

• Op de hoeken van het dak staan rijen kleine beeldjes. De Hal van de Opperste Harmonie heeft er tien, meer dan enig ander gebouw.
• De houten consoles onder het dak (dougong) dragen het zware dak zonder spijkers.
• In de tuinen van Suzhou, Werelderfgoed sinds 1997, staan paviljoens en maanpoorten. Een ronde poort lijst het uitzicht in als een schilderij.

China in de oudheid: Han-boerderijen en wachttorens

Uit de Han-dynastie (206 voor Christus tot 220 na Christus) zijn bijna geen houten gebouwen over. We weten toch hoe ze eruitzagen, omdat er aardewerken modellen in graven werden meegegeven. Die laten ommuurde boerderijen zien, en hoge wachttorens met balkons en dakjes op elke verdieping.

• Op de modellen zie je al consoles onder de daken, net als later bij paleizen.
• Zulke modellen staan in veel musea, ook in Europa.
• Sommige modellen hebben zelfs een varkensstal met een wc erboven.

Korea: hanok, choga en Gwanghwamun

Een hanok is een traditioneel Koreaans huis, de meeste bekende voorbeelden komen uit de Joseon-tijd (1392 tot 1897). Het huis staat op een stenen voet, heeft houten palen en een zwaar pannendak met een sierlijke holle lijn. Onder de vloer zit ondol: de rook van het keukenvuur trekt onder een stenen vloer door naar een schoorsteen en verwarmt zo de kamers. Voor de zomer is er de maru, een open houten vloer.

• Gewone boeren woonden in een choga met een dak van rijststro. In de jaren 1970 werden veel strodaken vervangen door daken van golfplaat en pannen.
• In Bukchon in Seoul en in de dorpen Hahoe en Yangdong (Werelderfgoed sinds 2010) staan nog veel oude huizen.
• Gwanghwamun is de hoofdpoort van het Gyeongbokgung-paleis uit 1395. De poort is vaak verwoest en weer opgebouwd, de laatste keer klaar in 2010.

Japan: minka, machiya en theehuizen

Minka zijn de huizen van boeren en handelaren. In de bergdorpen Shirakawa-go en Gokayama (Werelderfgoed sinds 1995) staan gassho-huizen met heel steile strodaken, zodat de sneeuw eraf glijdt. Op de zolders werden zijderupsen gekweekt. In steden als Kyoto bouwden handelaren machiya: smal aan de straat, met een winkel voor en woonkamers en een tuintje achter.

• Een strodak vervangen deden de dorpelingen samen, soms met honderden mensen tegelijk.
• De beroemde theemeester Sen no Rikyu (16e eeuw) maakte theehuizen klein en eenvoudig. Het theehuis Taian heeft maar twee tatami-matten.
• Door de lage kruipdeur, de nijiriguchi, moet iedereen bukken. Binnen is iedereen gelijk.

Japan: kasteeltorens

Japanse kastelen hebben een hoge toren, de tenshu, op een schuine voet van gestapelde stenen (ishigaki). De stenen voet loopt onderaan breed uit en wordt bovenaan steil, zodat aanvallers er moeilijk tegenop klimmen. De houten verdiepingen werden met witte pleister beschermd tegen vuur.

• Kasteel Himeji, klaar in 1609, heet de Witte Reiger en staat sinds 1993 op de Werelderfgoedlijst.
• Kasteel Matsumoto is juist zwart en wordt het Kraaienkasteel genoemd.
• Er zijn nog maar twaalf kasteeltorens met hun originele houten toren uit de tijd vóór 1868.
• De vissen met een tijgerkop op de nok, shachihoko, moesten het kasteel tegen brand beschermen.

Japan in de oudheid: de Yayoi-tijd

In de Yayoi-tijd, ruwweg van het eerste millennium voor Christus tot ongeveer 300 na Christus, kwam de natte rijstbouw naar Japan. Mensen woonden in kuilwoningen (tateana): een ondiepe kuil met een dak van riet op palen dat tot op de grond kwam. De rijst bewaarden ze in graanschuren op palen (takayuka), met platen op de palen tegen muizen.

• In Yoshinogari op Kyushu is een groot Yayoi-dorp met grachten, palissaden en uitkijktorens nagebouwd.
• De graanschuren op palen lijken op de oudste Shinto-schrijnen, zoals die van Ise.
• Kuilwoningen werden in Japan al duizenden jaren eerder gebouwd, in de Jomon-tijd.

Vietnam: paalwoningen, buishuizen en de dinh

In de bergen van Noord-Vietnam wonen volken als de Tay, Thai en Muong in paalwoningen (nha san). Onder het huis is plaats voor dieren en gereedschap, boven wonen mensen droog en veilig. In de Centrale Hooglanden bouwen de Ede lange huizen voor grote families. In de oude wijk van Hanoi staan buishuizen: heel smal en diep, met een winkel aan de straat. Elk dorp had een dinh, een gemeenschapshuis voor de beschermgeest van het dorp en voor vergaderingen.

• Een lang huis van de Ede kon tientallen meters lang zijn. Kwam er een gezin bij, dan werd het huis verlengd.
• Er wordt vaak gezegd dat buishuizen zo smal zijn omdat belasting werd geheven op de breedte aan de straat.
• Dinh Bang bij Hanoi uit de 18e eeuw is een van de bekendste dinh, met sterk gekrulde dakhoeken.

Vietnam in de oudheid: de Dong Son-cultuur

De Dong Son-cultuur bloeide in het noorden van Vietnam in het eerste millennium voor Christus. Ze is beroemd om haar grote bronzen trommels. Op die trommels staan paalwoningen met een dak dat als een boot of zadel aan beide uiteinden omhoog loopt, vaak met vogels erop.

• De trommel van Ngoc Lu is een van de mooiste en staat in het museum in Hanoi.
• Het zadeldak zie je vandaag nog bij volken in Zuidoost-Azië, zoals de Toraja op Sulawesi.
• De trommels werden bij feesten bespeeld en als schat in graven meegegeven.

India: haveli's en trappenputten

Een haveli is een groot herenhuis van een rijke familie, vooral bekend uit Rajasthan en Gujarat. De kamers liggen rond een of meer binnenhoven. Uitstekende balkons met stenen schermen, de jharokha's, gaven schaduw en lieten de vrouwen van het huis de straat zien zonder zelf gezien te worden. In het droge westen bouwde men trappenputten: diepe putten met trappen naar het grondwater, dat het hele jaar op en neer gaat.

• De haveli's van Shekhawati zijn van binnen en buiten beschilderd en worden wel de grootste openluchtgalerij genoemd.
• Chand Baori in Abhaneri is meer dan duizend jaar oud en heeft zo'n 3500 treden op 13 niveaus in een zigzagpatroon.
• Rani ki Vav in Patan uit de 11e eeuw staat sinds 2014 op de Werelderfgoedlijst en op het biljet van 100 roepie.
• Onderin een trappenput is het veel koeler dan boven, dus het was ook een plek om af te koelen.

India: Mogol-grafmonumenten

De Mogol-keizers bouwden grote graven midden in een tuin met vier delen, de charbagh, als beeld van het paradijs. Het graf van Humayun in Delhi (rond 1570) is van rood zandsteen met wit marmer. De Taj Mahal in Agra liet keizer Shah Jahan bouwen voor zijn vrouw Mumtaz Mahal, ongeveer van 1632 tot 1653. Het graf van Itimad-ud-Daulah heet ook wel de Baby Taj.

• De Taj Mahal staat sinds 1983 op de Werelderfgoedlijst, het graf van Humayun sinds 1993.
• De vier minaretten van de Taj Mahal hellen een klein beetje naar buiten. Men zegt dat ze zo bij een aardbeving niet op het graf vallen.
• De koepel van de Taj Mahal heeft een uivorm op een hoge trommel, met kleine paviljoens (chhatri's) eromheen.

India in de oudheid: Mohenjo-daro

Mohenjo-daro, in het huidige Pakistan, was rond 2500 voor Christus een van de grootste steden van de wereld. De huizen waren van gebakken bakstenen met vaste maten en lagen rond een binnenplaats. Veel huizen hadden een eigen put en een badplek met een afvoer naar een afgedekte goot in de straat.

• In de stad zijn honderden putten gevonden, er wordt vaak het getal 700 genoemd.
• Het Grote Bad is ongeveer 12 bij 7 meter en 2,4 meter diep, met trappen aan twee kanten en een laag asfalt tegen lekken.
• Aan de straatkant hadden de huizen bijna geen ramen. Licht en lucht kwamen van de binnenplaats.
• Mohenjo-daro staat sinds 1980 op de Werelderfgoedlijst.

Thailand: huizen, ubosot, chedi en sala

Een traditioneel Thais huis (ruen thai) staat op hoge palen, droog bij hoog water, en heeft een heel steil dak dat de tropische regen snel afvoert. De wanden waren losse panelen, zodat je het huis kon verhuizen. In een tempelcomplex (wat) is de ubosot de heiligste zaal, waar monniken worden gewijd. Acht grensstenen (sema) rond de zaal geven de heilige grond aan. Een chedi bewaart relieken, en een sala is een open paviljoen om uit te rusten.

• Het Jim Thompson-huis in Bangkok bestaat uit zes oude teakhuizen die daar opnieuw zijn opgebouwd.
• De sierlijke haak op de gevelpunt heet chofa en stelt vaak een mythische vogel voor.
• In Sukhothai staan chedi's met een top als lotusknop, in Ayutthaya grote klokvormige chedi's.
• De toren van Wat Arun in Bangkok is een prang in Khmer-stijl, bekleed met stukjes porselein.